خانه سیاسی اندیشه های سیاسی تاريخچه فقه سياسي

تاريخچه فقه سياسي

2 دقیقه خوانده شده
0
0
62

اصطلاح«فقه سیاسی» که به مباحث سیاسی در عرصة فقه می‌پردازد، در سایة تشکیل نظام جمهوری اسلامی و حضور عملی فقه در عرصة سیاست و مدیریت کشور، بسیار مورد استفاده قرار گرفته و عهده دار بررسی اموراتی به جهتِ تدبیر امور جامعة اسلامی و تنظیم روابط جامعة اسلامی در دو حوزة داخلی و خارجی است و مرهون تخصصّی‌شدن مباحث خاص در حوزة فقه بوده، به موضوعات سیاسى و حکومتى در کنار رشته‌هاى دیگر فقهى می‌پردازد.

فقه سیاسى یعنى آن بخشى از فقه كه مربوط به اداره­ی سیاسى كشور هست، مسایل اجتماعى و مسایل حكومت و مسایل جهاد و امر به معروف و نهى از منكر و امثال اینها.(مقام معظم رهبری؛ خطبه‏ هاى نماز جمعه­ ی تهران، ۶/۶/۱۳۶۳، روزنامه­ ي كيهان، ۷/۶/۱۳۶۳

 

تاريخچه پيدايش فقه سياسي به كدام دوره مي رسد؟
الف) تاريخچه فقه سياسي:
۱٫ فقه سياسي نيز مانند فقه عمومي در طول تاريخ اسلام تكون يافته است. در مطالعه تاريخ فقه سياسي و ريشه يابي آن در بستر زمان خواه ناخواه بايد به عصر پيامبر گرامي اسلام(ص) برگرديم. آن حضرت براي هدايت بشر از آموزه هاي وحياني استفاده مي نمود. آيات قرآن به تدريج مسائل اجتماعي، اجراي حدود، مسائل حكومتي و سياسي، مسائل اقتصادي و… را مطرح مي نمود(كه قسمتي از آن فقه سياسي است) در جامعه اسلامي زمان پيامبر(ص) احكام با نظارت خود پيامبر(ص) كه رئيس حكومت بود اجرا مي گرديد. تعيين حكام ايالات، فرستادن سفرا و… اين در حقيقت نخستين مرحله از تاريخ فقه سياسي است.پ(فقه سياسي، ابوالفضل شكوري، ويرايش دوم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي چاپ دوم، ۱۳۷۷، ص ۴۰-۴۳).

۲٫ فقه سياسي بعد از حيات پيامبر(ص)
بعد از درگذشت پيامبر(ص) مسلمين ضمن رو در رو شدن با مسائل جديد، اجتهاد در قرآن و سنت آغاز و بر اين اساس فقه سياسي اسلام تكامل بيشتري پيدا مي كند، منتهي مباحث فقه سياسي در ضمن فقه عمومي مطرح مي شد.(ر.ك: همان، ص ۴۰-۴۳).
اغلب كتاب هايي كه در آنان مباحث فقه سياسي مطرح مي شده است تحت عنوان و نام احكام سلطانيه، الخراج يا قوانين مالياتي، مطرح مي شد. مثل ۱٫ مسائل الخراجيه، اثر محقق كركي(م۹۴۰ ه.ق) دو رساله خراجيه اثر مقدس اردبيلي (م ۹۹۳ ه.ق) يا كتاب مسائل الخراجيه اثر ماجدبن فلاح شيباني.
و از علماء اهل سنت، الخراج ابويوسف، الخراج يحيي بن آدم…
در كتب خراجيه عمدتا مباحث فقه سياسي – اقتصادي مطرح مي شده است (اقتصاد محور بودن) (حتي در دوره شاه طهماسب اول (۹۳۶ ه.ق) عملا نهاد قانونگذاري به صورت افتاء در اختيار فقها قرار گرفت و محقق كركي عملا در راس قوه مجريه نظارت بر دستگاه اجرايي را به عهده گرفت و تا حد عزل و نصب وزرا نيز پيش رفت)(فقه سياسي، ج ۸، عباسعلي عميد زنجان، انتشارات امير كبير، اول، ۱۳۸۳).
بنابراين تا اين مرحله اجرايي از اين كه مباحث فقه سياسي به عنوان بخشي از مباحث و ابواب فقه مطرح بود بنا به موقعيت هاي سياسي پيش آمده توسط صاحب نظران فقه (فقها) گاهي به مرحله عمل نيز مي رسيد.

ميرزايي نائيني: ۱۲۷۷-۱۳۵۵ ه.ق
مرحوم ميرزايي نائيني نظريه پرداز بزرگ در حوزه سياست از ديد اسلام و فقه سياسي بود. او كتابي نوشت با نام: تنبيه الامه و تنزيه المله در فقه سياسي و ديدگاه هاي خود را در حوزه حكومت داري و مسائل فقه سياسي به صورت گسترده مطرح نمود. وظايف حاكم، تفكيك قواي حكومت. وظايف قواي حاكم، چه نظام سياسي مطلوب و مشروع است و اصول سياسي حاكم مبتني بر چه مباني و چگونه باشد… را مطرح نمود.(همان، ۲۹۶-۲۸۴).
دوره سوم: طرح مباحث فقه سياسي به صورت گسترده توسط امام خميني(ره) و همچنين شهيد محمد باقر صدر كه هم در عرصه نظريه پردازي و هم تشكيل حكومت به مراحل رشد و شكوفايي خود رسيد.

فقه سياسي چيست؟
در تعريف فقه سياسي آورده اند: «فقه سياسي اسلام مجموعه قواعد و اصول فقهي و حقوقي است كه عهده دار تنظيم روابط مسلمانان با خودشان (روابط داخلي) و ملل ديگر عالم (روابط خارجي) بر اساس مباني دين اسلام (كه قسط و عدل است و متضمن فلاح و رستگاري انسان است) كه آزادي و عدالت را فقط در سايه توحيد عملي مي داند».(فقه سياسي، ابوالفضل شكوري، پيشين، ص ۵۰).
بنابراين فقه سياسي بيشترين ميراث فكري خط توحيدي را سرمايه انديشه و تحقيق خود قرار داده و همه تلاش فكري محققان بزرگ عرصه فقه را براي دست يابي به حكومت مطلوب و اصول و مباني آن به كار گرفته است.(فقه سياسي، ج ۸، عميد زنجاني، ص ۲۰).
در فقه سياسي منابعي مانند ۱٫ قران ۲٫ سنت ۳٫ اجماع ۴٫ عقل به عنوان ادله كشف قواعد حقوقي و وحي به عنوان منبع اصلي تأسيس و مشروعيت اين قواعد شناخته مي شود.(درآمدي بر فقه سياسي، عباسعلي عميد زنجاني، اميركبير، ۱۳۸۳، اول، ص ۴۸).
بنابراین فقه سياسي عهده دار تنظيم و هدايت روابط سياسي مسلمين با خويشان و نيز ديگر ملل و جوامع غيرمسلمان است. بنابراين فقه سياسي دو بخش اساسي دارد: ۱٫ اصول و قواعد مربوط به سياست داخلي و تنظيم روابط جامعه اسلامي ۲٫ اصول و قواعد مربوط به سياست خارجي و تنظيم روابط بين الملل و جهان اسلام(فقه سياسي، ابوالفضل شكوري، ص ۵۰).
فقه سياسي در حقيقت به عنوان يكي از ابواب و مباحث كلي فقه نشان مي دهد كه دين به هيچ وجه از سياست جدا نيست و مباحث آن در فقه سياسي از قديم الايام با فراز و فرودهاي جريان داشته است.
چند نمونه از احكام فقه سياسي در كتاب المقنع في الفقه، محمود بن بابويه قمي (م ۳۸۱ ه.ق) در اين كتاب مباحث فقه سياسي در لابه لاي مباحث عمومي فقه مطرح شده است.
۱٫ حكم كلي مبني بر اينكه همكاري با حاكم ظالم و جور ممنوع است.
۲٫ تحريم سياسي دولت هاي نامشروع
۳٫ (حكم ثانوي) در صورت مجبور شدن به همكاري از هر نوع عمل خلاف و شركت در اعمال ظالمانه حاكم جور بايد دوري گزيند و به جبران خطاي خود (حضور در حكومت جور) به خدمت خلق بپردازد.(فقه سياسي، ج ۸، ص ۲۲ – ۲۳ منبع خوب در اين باب مجلات ده گانه فقه سياسي، تأليف عباسعلي عميد زنجاني است كه جلد هشت آن فقه و سياست را مطرح نموده است).

چند کتاب در زمينه فقه سياسي:
۱٫ عباسعلي عميد زنجاني؛ فقه سياسي اسلام
۲٫ عباسعلي عميد زنجاني، مباني انديشه سياسي اسلام
۳٫ ابوالفضل شکوري، فقه سياسي اسلام
۴٫ محمد جعفرالظلي، من الفقه السياسي في الاسلام
۵٫ مصباح يزديِ، نظريه هاي سياسي اسلام
۶٫ احمد بواشکه، خديجه، الاسلام و العلاقات الدوليه في السلم و الحرب
۷٫ محمد عارف، في مصادر التراث السياسي في الاسلام (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد رهبري، كد: ۱/۱۰۰۱۱۳۳۲۲)

  • تعريف و قلمرو دين در نظریه سیاسی اسلام

    اگر كسى بخواهد درباره اسلام مسلمانان صحبت كند، بايد از اسلامى سخن گويد كه قرآن و پيامبر و …
  • انتخاب حق شماست!؟

    گاهی آدم از چیزی خوشش می آید اما نمی داند آیا این که دوستش می دارد فایده ای هم به حال او د…
  • سال هاست به مرضی مبتلایم

    وقتى در يكى از ممالك گذارم افتاد. طبيبى را كه آثار دانش و آيات بينش از او ظاهر و هويدا بود…
بارگذاری نوشته های مرتبط بیشتر
  • IN THE WORLD OF MICROCOSMS

    If you want to know how small an atom is, you should be aware of the fact that one drop of…
  • انواع ترس عارفان

    انواع خوف سالکان

    خوف ممدوح، خوفى است كه هم چون حالات عالى ديگر روانى براى انسان از ضروريات است.بدون اين خوف…
  • دنیای مدرن عصرحقوق است نه تکلیف

    آیا دنیای مدرن عصرحقوق است نه تکالیف!

    ما مواجه با دو مقام هستيم: مقام تكوين و مقام تشريع. عالم واقعيّات و ديگرى عالم ارزش‌ها. كس…
مطالب بیشتر از این نویسنده عبدالله
بارگذاری بیشتر در اندیشه های سیاسی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بررسی کنید

IN THE WORLD OF MICROCOSMS

If you want to know how small an atom is, you should be aware of the fact that one drop of…