خودشناسی اولین گام در راه خودسازی و تهذیب نفس می‌باشد؛ ما از دو راه می‌توانیم خودمان را بشناسیم؛ یکی در ابتدای راه خودسازی است که لازمه حرکت انسان به سمت الله می‌باشد و دیگری در پایان راه که در نتیجه سیر و سلوک برای انسان حاصل می‌شود.
مرحله اول را خودشناسی و مرحله دوم را معرفت نفس می‌گویند.
ویژگی معرفت نفس یک تجربه شخصی بوده و سالک در اثر ریاضت و تقوا، به این حالت دست می‌باید. این حالت به دلیل شخصی بودن، برای خود سالک قابل توضیح نیست و نتیجتا از سوی دیگران نیز قابل درک نخواهد بود.
خودشناسی نوعی محاسبه نفس نسبت به داشته‌ها و نداشته‌هاست؛ شناخت توانایی‌های نفس و ارزش‌های وجودی‌مان که خداوند متعال در نهادمان قرار داده است. از این رو فرد با محاسبه نفس در‌می‌یابد که چه مقدار از استعدادهای خود را شکوفا نموده و تا کجا در مسیر خداوند متعال پیش رفته است. این مرحله، مرحله ارزشیابی خود است. آیا توانسته‌ایم رضایت خدا را نسبت به خود جلب کنیم؟ آیا زندگی ما در مسیر قرب الهی بوده است یا نه؟
در خودشناسی باید جزء به جزء اندیشه، اخلاق و رفتارمان را مورد بررسی قرار دهیم. ابتدا باید ببینیم به چه چیزی واقعا ایمان داریم. در گام بعدی باید صفات اخلاقی خود را بررسی کنیم. رذایل و فضایل تحقق یافته در درونمان را بررسی کرده و نسبت به رفتار فردی و اجتماعی مان مطالعه کنیم. باید ببینیم آیا کیفیت و نوع رفتار و معاشرت‌مان مطابق عقل و شرع می باشد یا نه.

ضرورت خودشناسي
اهمیت خودشناسی به سبب نقشی است که در کمال انسان دارد. فرهنگ هر ملتی از نوع نگاه آنها به انسان تاثیر می‌پذیرد. در صورتی که بشر در خودشناسی دچار انحراف شود، در ساخت و ساز فرهنگی و تمدنی جامعه خود هم دچار انحراف خواهد شد.
ضرورت این شناخت از عوامل زیر به دست می‌آید:
اول. انسان موضوع و هدف آفرینش بوده و همه چیز در جهان خلقت برای او خلق شده است.
دوم. تمام برنامه‌های تربیتی انبیاء الهی برای انسان تنظیم شده است.
سوم. موضوع تمامي علوم و معارف، چه الاهي و چه بشري،انسان است، و فهم بهتر این علوم بسته به شناخت موضوع این علوم خواهد بود.
چهارم. هدف تمام برنامه‌ريزي‌هاي اجتماعي، ازقبيل تشكيل حكومت برای انسان بوده و درستی و واقع‌نمایی این برنامه ها منوط به میزان شناخت برنامه ریزان از زوایای مختلف زندگی انسان می‌باشد.
پنجم. در بخش معرفت الهی نیز خود‌شناسي، انسان را به شناخت خداوند راهنمایی می‌کند. در روايات معصومین علیهم السلام آمده است: كسي كه خود را بشناسد، به معرفت رّبش نايل مي‌شود.
ششم. در بخش خود‌سازي فردي نيز اگر كسي بخواهد خود را برای کمال انسانی تربین کند، در ابتدای راه چاره ای جز این ندارد که خود را به صورت کامل بشناسد، چرا که بدون شناخت انسان، هیچ برنامه‌ای در زندگی فردی و اجتماعی انسان موفقیت آمیز نخواهد بود.
هفتم. اگر ملتی بخواهند تمدنی بنا کنند که کاملا با روحیات انسان ها هماهنگ باشد، چاره ای جز این ندارند که ابتدا هویت حقیقی انسان را بشناسند.
هشتم. اساتید اخلاق همگی بر این نکته تاکید دارند که قدم اول در سلوک و خودسازی، یقضه است. تا زمانی که انسان در غفلت به سر می‌برد، در مسیر سعادت خود حرکت نخواهد کرد؛ اهمیت خودشناسی به این دلیل است که بخش اعظم این بیداری و یقظه، از طریق خودشناسی حاصل می‌شود. انسان با شناخت خود، جایگاهش را در جهان هستی در می‌یابد، از غفلت بیدار شده و حاضر می‌شود برای رسیدن به آنچه که می تواند باشد، از تمایلات فردی و نفسانی خود بگذرد و سختی ریاضت و تقوا و بندگی را به جان بخرد.
امیرالمومنین علی علیه السلام در این زمینه می‌فرماید:
اكثر الناس معرفة لنفسه اخوفهم لربه)
كسى كه بيش از همه خود را بشناسد، بيش از همه، خوف پروردگار خواهد داشت!» (غرر الحكم، حديث، ‏۳۱۲۶)

موانع خود‌شناسی:
الف ) موانع رفتاری :
۱- توجه زیاد به لذت‌های جسمانی
انسانی که گرفتار روزمرگی، خوشی و ناخوشی‌های مادی دنیای امروز شده و در دام لذت‌ها و شهوات گرفتار شود، امکان و فرصت خودشناسی نخواهد داشت.

۲- پیروی از تمایلات نفسانی که در چهارچوب عقل و شرع قرار نمی‌گیرند.
روزمرگی و گرفتاری‌های مورد اول به مرور باعث عوض شدن معیارها و قوانین زندگی فرد شده و انسان خوب و بد و ارزش‌های زندگی خود را بر اساس تمایلات نفسانی تنظیم خواهد کرد. در این صورت، هر قانون و اصلی که منافات با معیارهای مادی و شهوانی داشته باشد، کنار گذاشته خواهند شد. خواه معیارهای انسانی و خواه قوانین الهی. در نهایت فردی که قانون الهی را نپذیرد، خودشناسی مد نظر خداوند را هم نخواهد پذیرفت.

۳- ارتکاب گناهان.
لذت های مادی و پیروی از تمایلات نفسانی و کنار گذاشتن قوانین الهی، به مرور زمان زشت را در نظر فرد زیبا و زیبا را زشت جلوه خواهد داد. چنین فردی بر اثر گرفتاری در تمایلات نفسانی، گرفتار گناهان و زشتی ها خواهد شد و در نتیجه فرصت، علاقه و توفیقی برای خودشناسی نخواهد یافت.

ب موانع شناختی :

۱- توهمات و خیالات
اسارت انسان در دام خیالات واهی مادی، عاطفی، شهوانی، سیاسی و… باعث دوری انسان از واقعیت زندگی شده و این مساله به مرور زمان، انگیزه فرد برای شناخت حقایق زندگی و خودسازی را از وی خواهد ستاند.

۲- اندیشه های فاسد که در ذهن انسان رسوخ کرده و دعوت به گناه می‌کنند.
افکار فاسد و شهوت انگیز، ضمن این که فرد را از واقعیت‌های زندگی دور می‌کند، اعصاب و روان فرد را تحت تاثیر  قرار داده و به مرور زمان فرد را به ارتکاب همان گناهانی واخواهد داشت که صدها بار در ذهن خود آن را مرور کرده است. و این گناهان قدرت شناخت حقایق زندگی را از انسان خواهد گرفت.

راه های خودشناسی:
۱-     پایبندی به ظواهر شرع:
التزام فرد به انجام وظایف شرعی و احکام الهی ضمن تقویت روحیه بندگی، لذت عبادت را به مومن می‌چشاند و این التزام و پایبندی ضمن ایجاد نشاط و لذت روحی و جسمی در فرد، باعث باز شدن درهای حکمت و روحمت الهی به روی فرد شده و فرد اسراری را خواهد فهمید که امکان نیل به آن از طریق مرسوم زمینی بسیار مشکل و چه بسا امری محال به نظر می رسد.

۲-    عادت به ذکر:
به هر میزان که فرد زمان و زندگی خود را با انواع ذکر الهی پر کرده باشد، ضمن این که از ثمرات این اذکار و افکار در خلقت الهی بهره مند خواهد شد، از هجوم افکار و القائات شیطانی و شهوانی در امان بوده و فرصت تفکر و مطالعه در آثار خلقت خداوند و از جمله شناخت خود، و هر آنچه که انسان را به معبودش نزدیک می کند را خواهد یافت.

۳-     شب زنده داری:
نجوای عاشقانه در دل شب همراه با گریه به درگاه خداوند  از جمله عواملی است که جایگاه فرد را در خلقت خداوند و در برابر خالق هستی به او می‌شناساند و درهای رحمت الهی را به روی بنده می‌گشاید.

۴-     انس با قرآن:
تلاوت و تدبر در قرآن باعث آشنایی فرد با خالق هستی، فلسفه خلقت، وظایف خود در برابر خداوند و ثمراتی می‌شود که در مسیر بندگی خداوند نصیب انسان خواهد شد.

۵-     توسل به اهل بیت (علیهم السلام)
اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام به عنوان مصداق انسان‌های کامل در شناخت خود، شناخت خداوند، شناخت راه‌های بندگی و اطاعت معبود و التزام عملی به آموزه های الهی، به عنوان الگوهای زندگی دینی می‌باشند و هر گونه اتصال به ایشان باعث نزدیکی افکار، علایق، صفات و رفتار انسان به ایشان خواهد شد.

بارگذاری نوشته های مرتبط بیشتر
مطالب بیشتر از این نویسنده عبدالله
بارگذاری بیشتر در اخلاق عبادی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بررسی کنید

مهارت‌های مدیریت زمان در شب امتحان

آیا درس‌هایتان را تلنبار کرده و برای شب امتحان نگه داشته‌اید؟ آیا نگران نمره درسی‌تان هستی…